Saturday, December 25, 2010
Friday, December 17, 2010
مافی چاره‌نووس
مافی چاره‌نووس
ئه‌مجه‌د
شاکه‌لی
له هاوینی 1963دا، له قاته‌کانی کفری، دوو شه‌ڕی گه‌وره
له نێوان، پێشمه‌رگه و له‌شکری عیراقدا، ڕووی دا. له یه‌کێک له‌و شه‌ڕانه‌دا،
عه‌لی سه‌لیم به‌گی جاف، سه‌رۆکی هێزی چه‌کداری پێشمه‌رگه و چه‌کداره‌کانی دیکه‌ی
خێڵ و هۆزه‌کانی ئه‌و ده‌ڤه‌ره بوو، که ئه‌وانیش، به‌شدارییان له شه‌ڕدا دژی له‌شکری
عیراق ده‌کرد. عه‌لی سه‌لیم به‌گ، باسی ئه‌وه‌ی بۆ چه‌کداره خێڵه‌کییه‌کان
کردبوو، که بۆ ڕزگاری کوردستان و ئازادی ده‌جه‌نگن. ئه‌وانیش لێیان پرسیبوو:
"ئه‌ی دوای ئیتر خۆمان ئه‌وینه خاوه‌ن نه‌وته‌که‌ی که‌رکووک؟" ئه‌ویش
گوتبووی: ئا. ئه‌وجا چه‌کداره خێڵه‌کییه‌کان، خۆش خۆش به عه‌لی سه‌لیم به‌گیان
گوتبوو: "عه‌لی به‌گ نه‌که‌ی وه قسه‌ی عاره‌ب و حوکمه‌ت بخه‌ڵه‌تێی، به‌خوا
توێ نه‌وته‌که‌یان له‌ته‌کا وه‌که‌وچک و وه‌گوێل و وه‌جام به‌ش که‌ی، که‌وچکێ بۆ
خۆمان، که‌وچکێ بۆ ئه‌وان، گوێلێ بۆ خۆمان، گوێلی بۆ ئه‌وان، جامێ بۆ خۆمان، جامێ
بۆ ئه‌وان".
"مافی چاره‌ی
خۆنووسین"، وه‌ک ده‌ربڕینێک، که زمانشێوێنه‌رانی کورد، هێناویانه‌ته نێو
زمانی کوردییه‌وه، هه‌ڵه‌یه و هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌لێک ناحه‌ز و دزێویشه، ڕێک وه‌ک
ئه‌وه وایه، مرۆڤ ڕوومه‌ت و ده‌موچاوی خۆی بنووسێت و ڕه‌نگ بکات، وه‌ک ئه‌وه‌ی
ڕوومه‌ت و ده‌موچاو، تابلۆیه‌ک، کاغه‌زێک، ته‌خته‌یه‌ک یا دیوارێک بێت و تۆ بێیت
له سه‌ری بنووسیت و نیگار بکێشێت. ده‌ربڕینی "مافی چاره‌نووس" که به
عهرهبی ده‌بێته"حق تقریر المصیر" و به ئینگلیزی ده‌بێته" Right of self-determination" یا ته‌نێ "Self-determination" ده‌ربڕینێکی دروسته و گه‌ره‌که هه‌ر
وه‌ک خۆی به‌کار ببرێت و بگوترێت و بنووسرێت، ده‌نا به‌و جۆره‌ی"مافی چاره‌ی
خۆ نووسین" که ئێستا کورد به‌کاری ده‌بات، هه‌ڵه‌یه‌کی دیکه‌ی زه‌قی وه‌ک:
"به‌روار" و "پێشنیار" و سه‌دانی دیکه، ده‌خرێته سه‌ر ئه‌و
خه‌رمانه هه‌ڵه و باره‌گرانه‌ی زمانی کوردی.
ساڵی 1963 و پێش 1963 و له شۆڕشه‌که‌ی چیای ئاگری و شێخ
عوبه‌یدوڵڵای نه‌هرییه‌وه تا ده‌گاته ئه‌وانه‌ی شێخ مه‌حموودی حه‌فید و قازی
موحه‌ممه‌د و سمکۆ و بارزانی و باکوور و ڕۆژهه‌ڵات و باشووری کوردستان و هه‌موو
یاخیبوون و ڕابوونێکی خه‌ڵکی کورد، ئه‌گه‌ر سه‌رکرده و ڕێبه‌ر و به‌رپرسانی ئه‌و
ڕابوون و یاخیبوونانه‌ش، به مه‌به‌ستێکی که‌سه‌کی خۆیان یا به نه‌خشه‌ی ده‌ره‌کی،
ده‌ستیان دابێته چه‌ک، دژی داگیرکارانی کوردستان، ئه‌وا خه‌ڵکه ساکار و سافیلکه‌که‌ی
خواره‌وه، ته‌نیا یه‌ک مه‌به‌ستیان هه‌بووه، ئه‌ویش ئازادی و ڕزگاربوون له ژێرده‌سته‌یی، که ده‌کاته تاکه
یه‌ک شت، ئه‌ویش"مافی چاره‌نووس" واته: دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێکی
کوردستانیی له ته‌نیشت و له نێوان ده‌وڵه‌تانی تورکیا، ئێران، عیراق و سووریادا.
له گوته‌که‌یدا
له‌به‌رده‌م ئاماده‌بووانی کردنه‌وه‌ی کۆنگره‌ی سێزده‌یه‌می پارتیی دیموکراتی کوردستان،
مه‌سعوود بارزانی، جه‌ختی له‌سه‌ر دوو خاڵ کرده‌وه، که کرۆک و بڕبڕه‌ی پشتی پرسی
باشووری کوردستان و تا ڕاده‌یه‌کیش ته‌واوی کوردستانن. ئه‌و دوو خاڵه‌ش: مافی چاره‌نووسی
باشووری کوردستان و کێشه‌ی که‌رکووکن، که هه‌ردوویان،گرێدراوی یه‌کدین. خه‌ڵکی
کورد ده‌زانێت ئه‌و دوو پرسه گرێدراو و ته‌واوکه‌ری یه‌کدین و بێ که‌رکووک،
کوردستانی سه‌ربه‌خۆ چ واتایه‌کی نییه، به‌ڵام مه‌رج ئه‌وه‌یه سه‌رکرده‌یه‌تی
سیاسی کوردستانیش له‌و باوه‌ڕه‌دا بێت و ئه‌وه‌ی وه‌ک ئه‌لفبێی سیاسه‌ت وه‌رگرتبێت.
مافی چاره‌نووسی باشووری کوردستان، بێ که‌رکووک(مه‌به‌ست
ته‌نێ باژێڕی که‌رکووک نییه، به‌ڵکه که‌رکووک وه‌ک ئاماژه‌یه‌ک بۆ ته‌واوی ستانی
که‌رکووک و ته‌واوی گه‌رمیان و مووسڵ و
دیاله و کووت و حه‌مرین و هه‌موو بسته خاکێکی باشووری کوردستانه)، ده‌کاته:
هیچ(ده‌وڵه‌تی کوردستان – که‌رکووک = سفر/هیچ). ئه‌گه‌ر مافی چاره‌نووس، ته‌نێ ئه‌و
ده‌ڤه‌ره‌ی ئێستا، که ناوی هه‌رێمی کوردستانی لێ نراوه، بگرێته‌وه، ئه‌وا ئه‌و
مافه، هه‌موو عیراق و ته‌واوی وڵاتانی عه‌ره‌ب و تورکیا و ئێرانیش به کوردی ڕه‌وا
ده‌بینن. سه‌ددام حوسه‌ینیش ئه‌وه‌ی به کورد ڕه‌وا ده‌بینی و ئاماده‌ش بوو ددانی
پێدا بنێت، به‌ڵام ئایا ئه‌وه ڕاست و ڕه‌وایه!
سه‌رانی کوردیش، وه‌ک سه‌رانی هه‌موو گه‌لانی جیهان و وه‌ک
هه‌موو سیاسه‌تکارێکی پیشه‌یی و کارا، ئه‌مڕۆ شتێک ده‌ڵێن و سبه‌ی شتێکی دیکه. ئه‌مڕۆ
یه‌کێکیان ده‌نگ بڵند ده‌کاته‌وه و به قازانجی کورد و به‌ڕووداوه‌ستانی ده‌وڵه‌تی
داگیرکار، قسه‌یه‌ک ده‌کات، سبه‌ی هه‌ر خۆی یا جێگره‌که‌ی یا یه‌کێک له سه‌رانی
حیزبه‌که‌ی پاشگه‌زبوونه‌وه له‌و قسه‌یه ده‌رده‌بڕن. گه‌لێک جاریش، سه‌رێکی دیکه‌ی
حیزبه ڕکابه‌ر یا هاوپه‌یمانه‌که‌ی ئه‌م ڕێبه‌ره، یا حیزبه، گوته‌یه‌کی ڕێک
پێچه‌وانه‌ی ئه‌م ده‌دات و هه‌موو ڕیسه‌کانی ئه‌م ده‌کاته‌وه به خوری. سه‌ربه‌خۆیی
کوردستان و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی کوردستان، لای هه‌ندێک سه‌رکرده‌ی کورد خه‌ونی
شاعیرانه و لای هه‌ندێکی دیکه‌ش، زۆرجاران ته‌نێ بۆ چاوزه‌قکردنه‌وه له هێزێکی
دیکه‌ی ده‌ره‌کی یا ناوه‌کی، یا ته‌نێ بۆ خڕکردنه‌وه‌ی چه‌پڵه‌لێده‌ر له‌خۆ و له
هه‌ندێ کاتدا ده‌گوترێته‌وه.
من پێشتریش گوتوومه و ئێستاش ده‌یڵێمه‌وه، سه‌رانی
کورد و حیزبه کوردستانییه‌کان، ده‌بوو هه‌ر پێش ڕووخانی ڕێژیمی به‌عس، دروشمی مافی
چاره‌نووسیان به‌رز کردبایه‌وه و بیانکردبایه‌ته مه‌رج بۆ کارکردن له‌گه‌ڵ
ئۆپۆزیسیۆنی عیراقی و ئه‌مه‌ریکادا و دوای ڕووخانی ڕێژیمیش ده‌سبه‌جێ تا ئه‌و
جێگایه‌ی کورد خۆی به کوردستانی ده‌زانی(که‌رکووک، مووسڵ، دیاله، کووت و به‌شێکیش
له عه‌ماره)گرتبا و بیانخستبایه ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆیانه‌وه و ته‌واوی عهرهبی
عه‌ره‌باندنیان له کوردستان وه‌ده‌رنابا و دوای ئه‌وه، داوای ده‌نگدانیان
بکردبایه بۆ جیابوونه‌وه‌ی باشووری کوردستان له عیراق. وه‌ها کارێک، به کورد،
که گه‌وره‌ترین هێزی چه‌کداری له عیراقدا دوای ئه‌مه‌ریکا هه‌بوو، به ئاسانی ده‌کرا.
ئه‌وانه نه‌کرا و سه‌رانی کورد، که ده‌سه‌ڵاتیان گرته
ده‌ست و خۆیان به سه‌ر ته‌خته‌وه دیت، له‌بری که‌رکووک و مافی چاره‌نووس، که‌وتنه
ملانێ و ڕکابه‌ری و ڕاونانی یه‌کدی و خۆده‌وڵه‌مه‌ندکردن و ڕاوه‌موڵک و دۆلار و ژن
و که‌شخه‌یی و تیفتیفه و گه‌شت. بوونه سه‌رمایه‌دار و خاوه‌نی به‌هێزترین ده‌سگای
سه‌رکوتکردن و چه‌وساندنه‌وه. هه‌ژاریان هه‌ژارتر و ده‌وڵه‌مه‌ندیان ده‌وڵه‌مه‌نتر
کرد. ته‌نانه‌ت حیزبه‌کانیشیان، کرده کۆمپانیا و حیزبی خێزان.
مانگی یه‌که‌می 2005 خه‌ڵکی باشووری کوردستان، له‌و
ڕیفرانده‌مه‌ی، که ڕێکخراوێکی ناحوکوومه‌تی له کوردستان، کاریان له سه‌ر کرد و
کرا، نێزیکه‌ی 98%ی خه‌ڵکی باشووری کوردستان، ده‌نگیان بۆ جیابوونه‌وه‌ی باشووری
کوردستان له عیراق دا. سه‌رانی کورد، ئه‌وه‌شیان تاساند و لاقرتێیان پێ کرد.
ئێستا، که باس له مافی چاره‌نووس ده‌کرێت، ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست
له مافی چاره‌نووس، ئازادی کوردستان و ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی کوردستانه، چونکه ده‌ربڕینی
مافی چاره‌نووس ده‌یان لێکدانه‌وه هه‌ڵده‌گرێ و ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ
چۆن لێکیده‌داته‌وه و له‌سه‌ری پێکدێ، ده‌کرێ ئه‌م هه‌رێمۆکه‌ی ئێستای (هه‌ولێر،
دهۆک، سلێمانی) و ئۆتۆنۆمییه‌که‌ی سه‌ددام حوسه‌ین و نانێوه‌ندی و زۆری دیکه‌ش به
مافی چاره‌نووس دابنرێ، با پێشتر، ته‌واوی خه‌ڵکی باشووری کوردستان له‌سه‌ر یه‌ک
ڕای سه‌ربه‌خۆیی خڕبنه‌وه و پێک بێن، با دووکارگێریه‌تی و دووله‌شکری و دووسه‌ری
و دوو گوتاری، له سه‌رکرده‌یه‌تی سیاسی کوردستاندا نه‌مێنێت و با گه‌ڕانه‌وه‌ی ته‌واوی
ده‌ڤه‌ره دابڕێنراوه‌کانی کوردستان، بۆ سه‌ر کوردستان مسۆگه‌ر بکرێ، ئه‌وجا ئیتر
کاره‌که هێنده سه‌خت نابێت.
ئه‌و کورده گوندی و خێڵه‌کییه‌ی له 1963دا له قاته‌کانی
کفری باسی به که‌وچک و گوێل و به جام به‌شکردنی نه‌وتیان له‌گه‌ڵ عه‌ره‌بدا ده‌کرد،
ئێستاش، هه‌ر ئه‌و خه‌ڵکه‌ن و ئێستاش، هه‌ر چاوه‌ڕوانی ئه‌و ئازادی و سه‌ربه‌خۆییه‌ن،
که هه‌میشه خه‌ونیان پێوه بینیوه و خه‌باتیان بۆ کردووه و که هه‌میشه‌ش سه‌رانی
کورد، له‌بیریان بردوونه‌وه و هه‌ڵیانخه‌ڵه‌تاندوون.
چه‌نده ده‌سه‌ڵاتداری وڵاته داگیرکاره‌کانی کوردستان و
چه‌ند نه‌ته‌وه‌کانی تورک و فارس و عه‌ره‌ب و تورکمان و سریان و ئاشووری و کلدان و
ئازه‌ری، به باسکردنی و له مافی چاره‌نووسی کوردستان ده‌ترسن و تووشی داچڵه‌کین
و شڵه‌ژان و که‌لله‌ییبوون ده‌بن، هێنده‌ش، سه‌رانی کورد بۆ خۆیان له‌و باسه ده‌ترسن
و به شه‌رمه‌وه و له ژێر لێوه‌وه و وه‌ک نووزه‌یه‌ک ئه‌گه‌ر ده‌ریبڕن و به
زاریاندا بێت، به زۆری ده‌زانن و هه‌ر که به‌رانبه‌ره‌کانیشیان ورته‌یه‌کی ناڕه‌زاییان
لێوه هات، ئه‌مان ده‌سبه‌جێ پاشگه‌ز ده‌بنه‌وه و ده‌ڵێن، مه‌به‌سته‌که‌ی ئێمه
به هه‌ڵه لێکدراوه‌ته‌وه، ده‌نا ئێمه عیراقی و به‌چکه عیراقی عه‌یار
بیستوچوارین.
گه‌یشتن به مافی چاره‌نووس و سه‌ربه‌خۆیی کوردستان، ئه‌گه‌ر
پێشتر مێشک و دیدی خه‌ڵکی کورد و ته‌واوی ئاماده‌کاری و بنگه و ژینگه و زه‌وینه‌یه‌کی
بۆ خۆش نه‌کرێت و نه‌سازێندرێت، هه‌رگیز به هاتوهاوار و قسه‌ی ڕه‌ونه‌قدار نایه‌ته
دی. ڕه‌نگه تا که‌رکووک نه‌گه‌ڕاوه‌ته سه‌ر کوردستان، سوودوه‌رگرتن له عیراق و
عیراقیبوون، به قازانجی گه‌لی کوردستان بێت. دوای گێڕانه‌وه‌ی هه‌موو ده‌ڤه‌ره
دابڕێنراوه‌کان، ئیدی جۆشدانی خه‌ڵکی کورد، بۆ مافی چاره‌نووس و سه‌ربه‌خۆیی، جێی
خۆیه‌تی و ئه‌رکه و ئه‌نجامنه‌دان و نه‌کردنی هه‌ڵاتنه له خواست و ئومێد و
مێژووی کورد و ئه‌رکێکی نه‌ته‌وه‌یی.
به‌ڵام کام ده‌وڵه‌ت و چ جۆره کوردستانێک؟ په‌یامبه‌ری
ئیسلام گوتوویه‌تی:"سید القوم خادمهم" واته: سه‌رداری خه‌ڵک، گه‌ل، نه‌ته‌وه،
وڵات نۆکه‌ریانه. عه‌بدوڵڵای کوڕی عه‌بباس ده‌ڵێ: له ده‌ڤه‌ری زی قار"ذي
قار" لای ئیمام عه‌لی بووم، دیتم که‌وشه‌که‌ی خۆی پینه ده‌کات، لێی پرسیم و
گوتی:"به‌های ئه‌م که‌وشه چه‌نده؟". گوتم:"هیچ به‌هایه‌کی نییه".
ئه‌ویش گوتی:" والله لهي أحب الي من
إمرتکم إلا ان اقیم حقا او ادفع باطلا"، واته: سوێند به خودا، ئه‌م که‌وشه
لای من له فه‌رمانڕه‌وایی ئێوه خۆشه‌ویستتره، مه‌گه‌ر به هۆی ئه‌و فه‌رمانڕه‌واییه‌وه دادێک(حه‌ققێک)
به‌رپا که‌م و نادادییه‌ک(ناحه‌ققییه‌ک) دوورخه‌مه‌وه". چێکردنی ده‌وڵه‌تێکی کوردستانیی پڕ له نادادی و ناڕه‌وایی
و گه‌نده‌ڵی و پڕ له ده‌سه‌ڵاتداری دز و جه‌رده و سه‌ردارانی "ڕاکبهم" بن،
واته: سواری خه‌ڵک، گه‌ل، نه‌ته‌وه، وڵات بن، وه‌ک ئێستای ئه‌م هه‌رێمه، نه‌ک
نۆکه‌ریان"خادمهم" بن و جڤاکێکی نایه‌کسان و پڕ له سه‌رمایه‌دار و ده‌وڵه‌مه‌ند
و به‌رپرسی مشه‌خۆر و چاوچنۆک و پڕ له هه‌ژاری و کوێره‌وه‌ری و چه‌وساندنه‌وه،
هه‌رگیز پووڵێکی قه‌ڵب ناهێنێت. کوردستانێکی سه‌ربه‌خۆ ئه‌گه‌ر بۆ هه‌موو خه‌ڵکی
کوردستان نه‌بێ و ده‌وڵه‌تی خه‌ڵک نه‌بێ و خه‌ڵکه‌که‌ی ئاسووده و یه‌کسان و
خۆشگوزه‌ران(که مرۆڤی کورد هه‌میشه خه‌باتی
بۆ کردووه) نه‌بن تێیدا، بوون و نه‌بوونی وه‌ک یه‌که. نموونه‌ی ئه‌و جۆره ده‌وڵه‌تانه
له جیهاندا زۆرن و ئه‌وده‌می کوردستانیش ده‌چێته ڕیزی ئه‌وانه‌وه و ته‌نێ ژماره‌یه‌ک
له ڕێکخراوی ده‌وڵه‌ته یه‌کگرتووه‌کاندا زیاد ده‌کات.
17- 12-
2010
Wednesday, November 10, 2010
دشداشه
دشداشه
ئه‌مجه‌د شاکه‌لی
پۆشاک و جلوبه‌رگیش، وه‌ک ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و خۆراک و
کشتوکاڵ و ده‌یان شتی دیکه، به‌شێکن له فه‌رهه‌نگ. هه‌ر کۆمه‌ڵه خه‌ڵکێک،
جڤاکێک، گه‌لێک، نه‌ته‌وه‌یه‌ک، خه‌ڵکی ده‌ڤه‌رێک، خه‌ڵکی وڵاتێک، فه‌رهه‌نگێکی
تایبه‌ت به خۆیان هه‌یه که تا ڕاده‌یه‌ک له فه‌رهه‌نگی خه‌ڵکانێکی دیکه
جیاوازه، به‌ڵام بوونی فه‌رهه‌نگی سه‌د له سه‌د پاڵاوته و ته‌نێ هینی خۆ و بۆ خۆ و
ده‌سپێکیشی هه‌ر له کن خۆ بووبێت، بڕێک ده‌گمه‌نه. فه‌رهه‌نگه‌کان تێکه‌ڵ به یه‌کدی
بوونه و ده‌بن و له یه‌کدییان وه‌رگرتووه و وه‌رده‌گرن و له‌نێو یه‌کدیدا
تواونه‌وه و ده‌توێنه‌وه. فه‌رهه‌نگ نامێنێت و فه‌رهه‌نگی نوێ په‌یدا ده‌بێت و
شوێنی ده‌گرێته‌وه. هه‌رچی فه‌رهه‌نگی مرۆڤی سه‌ر ئه‌م زه‌وینه‌یه، هینی هه‌مووانه
و فه‌رهه‌نگه‌کان وه‌ک جۆگه‌ڵه و ڕووبار ده‌ڕژێنه زەریای فه‌رهه‌نگی مرۆڤایه‌تییه‌وه.
له‌م سه‌رده‌مه
تیژڕۆ و بێسنوور و کراوه‌یه‌ی ئه‌مڕۆدا، به هۆی جیهانگه‌ری و ئامرازی پێوه‌نده خێرا
و زۆره‌کانه‌وه، خه‌ڵک له هه‌موو قوژبنێکی ئه‌م جیهانه، به خێراترین کات، پێکده‌گه‌ن
و ئاگاداری هه‌موو شتێکی نوێ ده‌بن و زانیاری ده‌گۆڕنه‌وه. له‌نێو شه‌پۆله‌فه‌رهه‌نگی
خۆراوادا، گه‌لێ شتی باش و به که‌ڵک و سوودبه‌خش و به‌هێز هه‌ن، که ده‌بنه هۆی
پێشڤه‌چوون و نوێبوونه‌وه و بته‌ویی فه‌رهه‌نگه ژێرده‌سته‌کان. به‌شێک له‌و زانیارییانه
ده‌بنه هۆی پێشخستنی هزری مرۆڤ و کرانه‌وه‌ی مێشک و فێربوون، لێ به‌شێکی دیکه‌ی
ئه‌و شه‌پۆله زانیارییه، ته‌نێ پۆخڵ و خاشاک و زبڵه‌فه‌رهه‌نگی ئه‌مه‌ریکا و
ڕۆژاوای سه‌رمایه‌دارییه، که ئه‌مڕۆ کلیلی سیاسه‌ت و ئابووری و فه‌رهه‌نگی هه‌موو
جیهانیان له به‌رکدایه و ئه‌و شه‌پۆله به ناوی جیهانگه‌رییه‌وه له‌گه‌ڵ خۆیدا
ده‌یهێنێت و ده‌یبات و ده‌یڕێژێته نێو زه‌ریای وڵاتان و گه‌لانی به‌جێماوی جیهانه‌وه.
پێچه‌وانه‌که‌یشی، واته کاریگه‌ریی فه‌رهه‌نگی وڵاتان و گه‌لانی به‌جێماو، له‌وان،
له ڕۆژاوا، نه هه‌یه و نه هه‌ستی پێده‌کرێت. فه‌رهه‌نگی زاڵی ئه‌وان(ڕۆژاوا)
فه‌رهه‌نگێکه جێ به فه‌رهه‌نگی خه‌ڵک و جڤاکه لاوا‌زه‌کان له‌ق ده‌کات، فه‌رهه‌نگێکی
خۆسه‌پێنه.
کورد ئه‌گه‌ر هه‌ندیک تایبه‌تمه‌ندیی خۆی وه‌ک نه‌ته‌وه
و خه‌ڵکێک هه‌بووبێت و ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیانه به‌شێک بن له‌و فه‌رهه‌نگه‌ی، که
هه‌یبووه، ئه‌مڕۆ خه‌ریکه له‌ده‌ستی ده‌دات و ده‌یدۆڕێنێت. بێجگه له وه‌رگرتنی
توێکڵه‌فه‌رهه‌نگ و پۆخڵه‌فه‌رهه‌نگی ئه‌مه‌ریکا و ئه‌وروپا، هه‌رچی زبڵه‌فه‌رهه‌نگی
تورکیا و وڵاتانی ده‌وروبه‌ریشه، به هۆی ڕاوەپارە و بازرگانی و بازاڕ و سه‌رمایه
و کاڵا و ته‌له‌ڤزیۆنه‌وه، ڕووی له کوردستان کردووه و جێی خۆی له‌نێو جڤاکی
کورددا کردووه‌ته‌وه. له پاڵ ئه‌وانه‌یشدا، وا نێرگه‌له و دشداشه‌ی عه‌ره‌بییش
ڕوویان له کوردستان کردووه.
له‌م به‌ینه‌دا و له ژماره‌یه‌کی حه‌فته‌نامه‌ی
ڕووداودا، نووسینێکم خوێنده‌وه، باس له دیارده‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ی کراسی شۆڕ و
درێژی عهرهبی(بە عەرەبی: دشداشة، قمیص)، له هه‌ولێر و شوێنه‌کانی دیکه‌ی
کوردستان ده‌کات و باسی ئه‌وه ده‌کات، که بازاڕی فرۆشی دشداشه ڕوو له زێده‌بوون
و په‌ره‌سه‌ندنه.
ساڵی 1972 له سه‌فه‌رێکمدا له به‌غداوه بۆ خانه‌قی،
که چه‌ند ڕۆژێک له‌وێ مامه‌وه و ڕۆژانه له‌گه‌ڵ هه‌ندێ هاوڕێدا ده‌چووینه
پیاسه‌ی نێو شار. ڕۆژێکیان له گه‌ڕه‌کی پاشاکۆپری و له چایخانه‌یه‌ک، که
پێیانده‌گوت"چایخانه‌ی ئه‌بو شوکور" و ده‌که‌وته سه‌ر جۆگه‌ئاوی"باڵاجۆ"،
دیتم کابرایه‌ک به عه‌گاڵ و چه‌تفه و چاکه‌ت و که‌وای عه‌ره‌بییه‌وه دانیشتووه.
گوتیان ئه‌وه "شیخ وه‌هابی تاڵه‌بانی" یه. ئه‌و له سه‌رده‌می ڕێژیمی
پاشایه‌تی عیراقدا ئه‌ندامی په‌رله‌مانی عیراق بوو و وه‌کی دیکه‌ش یه‌کێک بوو له
سه‌رۆکه‌کانی هۆزی تاڵه‌بانی و خاوه‌ن موڵک و ده‌ره‌به‌گیش بوو. من ئه‌وه یه‌که‌مجارم
بوو چاوم به‌و پیاوه بکه‌وێت. ئه‌و پیاوه، که له خانه‌قی بووایه، به زۆری له‌و
چایخانه‌یه داده‌نیشت و هه‌میشه‌یش که‌وا و چاکه‌ت و عه‌گاڵ و چه‌تفه‌ی له‌به‌ردا
بوو. عه‌گاڵێکی له‌سه‌ر چه‌تفه‌که‌وه له‌سه‌رده‌نا، چوار گۆی زه‌ردی سورمه‌یی
پرشه‌داری پێوه‌بوو، ڕێک وه‌ک ئه‌و عه‌گاڵه بوو، که شا سعوود کوڕی عه‌بدولعه‌زیزی
ئال سعوود(1902– 1969) شای عه‌ره‌بستانی سعوودی له‌سه‌ری ده‌نا.
کۆتایی پاییزی ساڵ 1977 بۆ یه‌که‌مجار چووم بۆ دهۆک و
لەوێیشەوە بۆ "سیمێل"، بۆ سه‌ردانی "سوعاد"ی خێزانم، که ئه‌وده‌می
له گوندی"قه‌سریه‌زدین"ی نێزیکی "سیمێل"، تازه و بۆ یه‌که‌مجار
وه‌ک مامۆستای سه‌ره‌تایی، ده‌ستی به‌کار کردبوو. له "سیمێل"ه‌وه ده‌بوو
به ماشێن بچووبام. منیش که هاتمه لای ئه‌و ماشێنانه‌ی بۆ قه‌سریه‌زدین ده‌چوون،
دیتم چه‌ند لاندرۆڤه‌ر و پیکاپ و ئه‌وانه ڕاوه‌ستاون و کۆمه‌ڵێک خه‌ڵک، که جلی
عه‌ره‌بییان له‌به‌ره و به عهرهبی قسان ده‌که‌ن له ده‌وروبه‌ری ماشێنه‌کانن.
یه‌کێک له شۆفێره‌کان ده‌سبه‌جێ لێی پرسیم بۆ کوێ ده‌ڕۆم. پێمگوت: بۆ قه‌سریه‌زدین.
گوتی، وه‌ره لای خۆم. دیتم لاندرۆڤه‌رێکی هه‌یه. ئیدی، که نه‌فه‌ره‌کانی ته‌واو
بوون، به منی گوت، له پێشه‌وه لای خۆی دانیشم. ئه‌و عه‌گال و چه‌تفه و جلکی عهرهبی
له‌به‌ردا بوو و پێکه‌وه‌یش هه‌ر به عهرهبی قسه‌مان ده‌کرد. دەستەیەک پرسیاری
لێکردم: له کوێوه هاتووم و چ کاره‌م و بۆچی ده‌چم بۆ قه‌سریه‌زدین و چ ده‌که‌م
له‌وێ و کێ له‌وێ ده‌ناسم و چه‌ند ده‌مێنمه‌وه و ئیدی هه‌موو ئه‌مانه کە لەو
دەڤەرانەی لەمەڕ خۆمان دەبێ ئامادە بیت بۆ وەڵامدانەوەیان. هەر ئەوە مابوو داوای
ناسنامە و جۆری خوێن و ئەوانەیشم لێ بکات . منیش وه‌ڵامی هه‌موو پرسیاره‌کانیم
دایه‌وه. دوای وه‌ڵامه‌کانی من، که زانی له هه‌ولێره‌وه هاتووم و کوردم، گوتی:
ئه‌ز ژی کوردم. منیش زۆرم پێ سه‌یر بوو و گوتم جا به‌و عه‌گاڵ و چه‌تفه و کنجه
عه‌ره‌بییه‌تەوە، من چۆن بزانم تۆ کوردیت. ئیدی باسی خۆی کرد، که پێشمه‌رگه بووه
و له سه‌رده‌می شۆڕشی ئه‌یلوولدا سه‌رلق بووه و دوای هه‌ره‌س، که گه‌ڕاوه‌ته‌وه
ئیدی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئێزدی بووه، حوکوومه‌ت به تۆبزی جلی عهرهبی له‌به‌ر
کردوون و به عه‌ره‌ب ناونووس کراون و گوتیشی که ئه‌و هه‌ر کورده و ڕقی له‌و جله
عه‌ره‌بییه ده‌بێته‌وه و ئاماده‌یشه هه‌مدیس ببێته‌وه پێشمه‌رگه.
له یه‌کێک له‌م ساڵانه‌ی دواییه‌دا له هه‌ولێر میوانی
ماڵه دۆستێک بووم. شه‌وێکی هاوین بوو و دانیشتبووین. زه‌نگێک بۆ دۆسته خانه‌خوێکه‌م
لێدرا و پاش که‌مێک ئۆتۆمبیلێک له‌به‌ر ماڵه‌که‌یاندا ڕاوه‌ستا و سێ کوڕی لاوی لێ
دابه‌زین. هه‌رسێکیان دشداشه‌یان له‌به‌ردا بوو. به شێوه‌ی قسه‌کردنیان دیار بوو
خه‌ڵکی سلێمانین. بڕێک دانیشتن. دوای ماوه‌یه‌ک من لێم پرسین، چۆنه وا دشداشه‌یان
له‌به‌ردایه! هه‌رسێکیان باسی ئه‌وه‌یان کرد، که حه‌زیان لێیه و پێیانوایه
ئیسراحه‌ته و فێنکه و گوتیشیان، له سلێمانییش له‌به‌ری ده‌که‌ن، نه‌ک هه‌ر له‌نێو
ماڵدا یا بۆ خه‌وتن، به‌ڵکه ته‌نانه‌ت بۆ ده‌ره‌وه و نێو شار و به ڕۆژیش.
له هه‌مان ژماره‌ی ڕووداودا که باسی دشداشه هاتووه‌ته
گۆڕێ، وێنه‌یه‌کی "میر ته‌حسین به‌گی ئێزدی" بڵاوکراوه‌ته‌وه، به خۆ و
به عه‌گاڵه زله‌که‌یه‌وه. تۆ ئه‌گه‌ر میر ته‌حسین به‌گ، که سه‌رۆکی ئێزدییانی
نه‌ک هه‌ر باشووری کوردستان، به‌ڵکه هه‌موو کوردستان و جیهانه، نه‌ناسیت، هه‌رگیز
به‌و عه‌گاڵ و پۆشاکه عه‌ره‌بییه‌یه‌وه، که هه‌میشه له‌به‌ری ده‌کات، نه‌ک هه‌ر
نایناسییه‌وه، به‌ڵکه ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ چه‌ند سه‌رۆکهۆزێکی عه‌ره‌ب و خه‌ڵکی عه‌ره‌بستانی
سعوودی و کووه‌یت و شه‌ممه‌ر عهرهبی ده‌شتایی و بێئاوانی عه‌ره‌ب ڕاوه‌ستێت، هه‌رگیز
نازانی ئه‌و کورده، هه‌ر به عهرهبی ده‌زانی و له عهرهبی جودا ناکه‌یه‌وه.
میر ته‌حسین به‌گ، که دێته قسه‌یش خۆی پێ ڕه‌سه‌نترین کورده و ڕه‌نگه کوردی
دیکه به زڕه‌کورد بژمێرێ.
هه‌موو نه‌ته‌وه و گه‌لێک جلی تایبه‌تی خۆی هه‌یه. تۆ
به هۆی جله‌وه، پێش زمان و ئاخاڤتن، ده‌توانیت که‌سێک بناسیته‌وه، خه‌ڵکی چ
وڵاتێکه و سه‌ر به چ نه‌ته‌وه‌یه‌که. عه‌ره‌ب، هیندی، سیک(سیخ)، ئه‌فغانی، ئه‌فریقایی،
ئیندیان، قه‌ره‌چ، کورد، ژنی موسوڵمان، سام، جوو و.... سیخه‌کان، به مێزه‌ره گه‌وره‌کانیانه‌وه،
که پرچه درێژه نه‌ته‌راشراوه‌کانیان ده‌شارێته‌وه، ده‌ناسرێنه‌وه. جوو، به
کڵاوه گچکه‌کانیان که ته‌وقی سه‌ریان داده‌پۆشی یا ته‌پله زل و پان و ڕدێنه
درێژ و پۆشاکه ڕه‌شه‌کانیانه‌وه ده‌ناسرێنه‌وه. پیاوه ئایینه‌ییه بووداییه‌کان،
به جله پرته‌قاڵی ڕه‌نگ و شان و ملی ڕووتیانه‌وه ده‌ناسرێنه‌وه. ته‌نانه‌ت
زۆرجاران ده‌یشتوانی بزانیت ئه‌و که‌سه خه‌ڵکی چ ده‌ڤه‌رێکه، وه‌ک پۆشاکی
پیاوانه‌ی کورد له بادینان، هه‌ولێر، سلێمانی و گه‌رمیان، یا مێزه‌ر و شه‌ده و
مشکی و جامه‌دانی، مه‌هاباد، سلێمانی، کرماشان، بارزان، جزیره و که‌رکووک یا که‌وا
و سه‌ڵته‌ی گه‌رمیانی و ڕانه‌کی پانتۆڵ ئاسای بادینان و ڕانه‌کی باریکی هه‌ولێر و
ده‌ڵپی سلێمانی.
چه‌ندین که‌سایه‌تی به جله میللی و نه‌ته‌وه‌ییه‌کانیانه‌وه
ده‌ناسرانەوه و ده‌ناسرێنه‌وه: یاسیر عه‌ره‌فات، به
جله سه‌وزه سه‌ربازییه‌که‌ی و جامه‌دانی و عه‌گاڵه‌که‌یه‌وه. جامه‌دانییه‌که‌ی ئه‌و،
که فلستینییانه بوو، بووبووه نیشانه و هێمایه‌ک بۆ فلستینییان و لایه‌نگرانیان
له هه‌موو جیهاندا و ئێستایش هه‌زاران خه‌ڵک له سه‌ر و ملی خۆیانی ده‌ئاڵێنن. پاشاکانی
عه‌ره‌بستانی سعوودی و میرنشینه عه‌ره‌به‌کان، به جله عهرهبی و عه‌گاڵ و جه‌تفه
و دشداشه‌کانیانه‌وه. زۆرێک له سه‌رۆکه ئه‌فریقاییه‌کان و هیندوستانی و ئه‌فغانییان
به جله میللییه‌کانی خۆیانه‌وه. مه‌سعوود بارزانی، به ڕانه‌ک و چۆغه
خاکی و پێشمه‌رگانه‌که‌یه‌وه و به جامه‌دانییه سووره‌که‌یه‌وه، هێمایه‌که بۆ
جلی کوردی. موعه‌ممه‌ر قه‌ززافی، به پۆشاکه ڕه‌نگاوڕه‌نگ و به‌رین و جوانه ئه‌فریقاییه‌کانییه‌وه، نموونه‌یه‌کی
پۆشاکی ئه‌فریقاییه.
له
کتێبی "سۆسیۆلۆژیای شۆڕشێک"دا، فرانز فانۆن(1925 – 1961)، ڕه‌وانناس و
فیلۆسۆفی جڤاکناسی فرانسی، که شۆڕشگێڕ و ئازادیخواز بوو و له‌گه‌ڵ شۆڕشگێڕانی جه‌زائیردا
بوو به پێشمه‌رگه و دژی فرانسه‌ی داگیرکه‌ر جه‌نگا، پێی وایه: "تایبه‌تمه‌ندییه
هونه‌رییه‌کانی پۆشاک و نه‌ریتی جل و خۆڕازاندنه‌وه، له هه‌موو شێوه‌کانی دیکه
پتر له‌به‌رچاوه و شتێکه له هه‌موو جڤاکێکدا ده‌سبه‌جێ هه‌ستی پێ ده‌کرێت. مرۆڤ
به هۆی پۆشاکه‌وه و به‌هۆی هونه‌ری چه‌ندپاته‌بوونی کنجی دیاریکراوی پیاوان و
ژنانه‌وه، ده‌توانێت پانتاییه‌کی به‌رینی شارستانی و ده‌ڤه‌ری فه‌رهه‌نگی گه‌وره
پۆلێن بکات. به هۆی پۆشاکه‌وه، پێش هه‌ر شتێکی دیکه، نموونه‌ی جڤاکه‌کان ده‌ناسرێنه‌وه.
ئه‌و جله‌ی ژنان له جیهانی عه‌ره‌بدا ده‌یپۆشن، شتێکه بیانی ڕاسته‌وخۆ ده‌یبینن.
ڕه‌نگه مرۆڤ بۆ ماوه‌یه‌کی زۆر نه‌زانێت، موسوڵمان به‌راز ناخۆن یا له کاتی به‌ڕۆژووبوونیاندا
نابێ سێکس بکه‌ن، به‌ڵام چارشێوی ژنان تا ڕاده‌یه‌ک جێگرتووه و به شێوه‌یه‌کی
گشتیش به‌سه بۆ ناسینه‌وه‌ی جڤاکی عهرهبی. به چارشێو شته‌کان دیاری ده‌کرێن و
ڕێک ده‌خرێن. ژنی جه‌زائیری له چاوی خه‌ڵکی دیکه‌وه، ئه‌و ژنه‌یه، که له پشتی
چارشێوه‌وه خۆی حه‌شار داوه".
فرانز فانۆن، ده‌گێڕێته‌وه، که چۆن سه‌رپۆش بووه‌ته
جه‌نگێکی مه‌زن، هێزه‌کانی داگیرکار فره‌ترین سامان و زۆرترین جۆری کار و نه‌خشه‌یان
بۆ ته‌رخان کرد و هێزێکی یه‌کجار گه‌وره‌یشیان خسته‌گه‌ڕ تێیدا. ئه‌و جه‌نگه
تونده له نێوان ساڵانی 1930 و 1935 دا ده‌ستی پێ کرد. فانۆن ده‌ڵێ:"ئه‌وده‌مه
به‌رپرسانی کارگێڕی فرانسه، که له جه‌زائیر بوون، پێیان ڕاسپێردرا، به هه‌ر
نرخێک ده‌بێ، ڕه‌سانه‌یه‌تی گه‌لی جه‌زائیر تێکشکێنن، بۆ ئه‌وه‌یش هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێکیان
پێ درابوو بۆ په‌رتکردن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی گشت شێوه‌کانی هه‌بوون، ئه‌وه‌ی که
له دوور یا نێزیک ڕوویه‌کی نیشتمانی و نه‌ته‌وه‌یی جه‌زائیرییان پێشان ده‌دا".
ئیدی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته هه‌موو توانستێکیان خسته گه‌ڕ دژی پۆشینی چارشێو، که وه‌ک
هێمای په‌یکه‌رێکی ژنی جه‌زائیری ته‌ماشا ده‌کرا. فانۆن ده‌ڵێ:"پسپۆرگه‌لێکی
بواری ئه‌وه‌ی پێی ده‌گوترێ دانیشتووانه ڕه‌سه‌نه‌کان و به‌رپرسانی کارگێڕییه
پێوه‌ندداره‌کان به عه‌ره‌ب، هاوئاهه‌نگییه‌کیان له نێوان کاره‌کانیاندا له‌سه‌ر
بنه‌مای لێکۆڵینه‌وه‌کانی زانیارانی کۆمه‌ڵناس و زانیارانی ئاکار، ئه‌نجام
دا". ئیدی به گوێره‌ی ئه‌و ده‌ربڕینه
به‌ناووبانگه" با کار بکه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی ژنانمان له‌گه‌ڵ بن، ئیدی هه‌موو گه‌لیش
به دوویاندا دێن". به گوێره‌ی فانۆن، کارگێڕییه داگیرکاره‌که توانی
تیۆرییه‌کی سیاسی دیاریکراو دابنات، که به‌مجۆره بوو"ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ له توندوتۆڵی
و یه‌کگرتوویی هه‌موو پارچه‌کانی و له تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی به‌رخۆدان و به‌ره‌نگاریی جڤاکی جه‌زائیری بده‌ین، گه‌ره‌که پێش
هه‌ر شتێک ژنان به لای خۆماندا ڕاکێشین و گه‌ره‌که هه‌وڵده‌ین له پشتی چارشێوه‌وه،
که خۆیان له پشتییه‌وه ده‌شێرنه‌وه و له ماڵه‌کانیاندا، که پیاوان ده‌یانشێرنه‌وه،
بۆیان بگه‌ڕێین". فانۆن، پێیوایه له‌گه‌ڵ چڕکردنه‌وه‌ی
هه‌وڵ و ته‌قه‌لای فرانسییانی داگیرکار بۆ داماڵینی چارشێوی ژنانی جه‌زائیر و له‌گه‌ڵ
سه‌رکه‌وتنیان له‌و کاره‌دا به قایلکردنی تاکه ژنێکیش هه‌ستیان به چێژ و سه‌رکه‌وتن
ده‌کرد، چونکه به‌و کاره‌یان، وا هه‌ستیان ده‌کرد، که به‌ره‌به‌ره و ورده‌ورده،
به داماڵینی چارشێو، ژنانی جه‌زائیر ڕووت ده‌که‌نه‌وه و له ته‌واوی که‌سیه‌تی خۆی
و فه‌رهه‌نگی خۆی و ئایینه‌که‌ی و ناسنامه‌که‌ی دووری ده‌خه‌نه‌وه و ئه‌وه‌یش هه‌ستی
چێژێکی سێکسی لا ده‌ئافراندن[1].
ئه‌گه‌ر به‌کاربردنی ئه‌و هه‌موو وشه و ده‌سته‌واژه ئه‌وروپاییانه
له میدیا و نووسین و قسه‌کردندا و لاساییکردنه‌وه‌ی خوو و ڕه‌وتاری ئه‌وروپایی و
ئه‌مه‌ریکایی و تورک و خه‌ڵکانی دیکه، به هۆی که‌ناڵه ته‌له‌ڤزیۆنه کوردییه‌کانه‌وه،
ئه‌وروپاییاندان و ڕۆژاواییاندنی خه‌ڵکی کوردستان بێت، ئه‌وا دشداشه و نێرگه‌له
و زنجیره فیلمه عه‌ره‌بییه‌کان، به‌شێکن له پرۆسه‌ی نه‌گریسی عه‌ره‌باندنی
کوردستان، که کورد بۆ خۆی و به ده‌ستی خۆی ئه‌نجامی ده‌دات. له‌گه‌ڵ فرۆشتنی هه‌ر
دشداشه‌یه‌ک و هه‌ر نێرگه‌له‌یه‌کدا و له‌گه‌ڵ له‌به‌رکردنی هه‌ر دشداشه‌یه‌ک و
کێشانی هه‌ر نێرگه‌له‌یه‌ک له لایه‌ن کوردێکه‌وه، ڕێژه‌یه‌ک له عه‌ره‌باندن، سه‌رباری
ئه‌و هه‌موو عه‌ره‌ب و عه‌ره‌باندنه‌ی که‌رکووک و مووسڵ و دیاله و کووت، ده‌خرێته
سه‌ر خه‌رمانی عه‌ره‌باندنی کوردستان و سڕینه‌وه‌ی شته تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی
کورد.
بڕوا ناکه‌م له هیچ شوێنێکی ئه‌م
جیهانه‌دا، خه‌ڵکێک هه‌بن، هێنده‌ی کورد، له پێناوی پاره و گیرفان و ده‌وڵه‌مه‌ندبووندا،
هه‌ڵپه‌یان بێت و ئاماده‌ی هه‌موو جۆره سازش و کار و شتێک بن، که دژی ته‌واوی به‌رژه‌وه‌نده
نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی و وڵات و فه‌رهه‌نگ و خاک و ئایین و هه‌موو شته‌کانی دیکه‌یشیان
بێت، ئه‌وانه‌ی که خۆیان بانگه‌شه‌ی پیرۆزییان بۆ ده‌که‌ن.
ئه‌گه‌ر ڕۆژێک له ڕۆژان خه‌ڵاتێک دابنرێت بۆ خه‌ڵکێک،
گه‌لێک یا نه‌ته‌وه‌یه‌کی لاساییکه‌ره‌وه و سه‌رده‌قشکێن له لاساییکردنه‌وه و
چاولێکه‌ریدا، ئه‌وا کورد یه‌که‌م خه‌ڵکێکن ده‌بنه به‌ره‌نده‌ی ئه‌و خه‌ڵاته.
ڕه‌نگه خه‌ڵکی هێنده‌ی کورد چاولێکه‌ر، له‌م جیهانه‌دا که‌م یا ده‌گمه‌ن بن.
10ی نۆڤەمبەری 2010
[1] الشیخ، ممدوح، فرانز فانون
إعتبر الحملة علی النقاب أثناء إحتلال الجزائر إنتهاکا جنسیا، جریدة الحیاة، 30 –
10 – 2010. هه‌روه‌ها بنۆڕه: فانون، فرانز،
سوسیولوجیا ثورة، ترجمة ذوقان قرقوط، بیروت، دارالطلیعة 1970.
Thursday, October 7, 2010
سۆسیالیزم و به‌رتیل
سۆسیالیزم و به‌رتیل
ئه‌مجه‌د
شاکه‌لی
له‌و گه‌شته‌ی سۆڤیێتمدا له‌گه‌ڵ
چه‌ند هاوڕێیه‌ک، ساڵی 1986، چه‌ند ڕۆژێکی له یه‌ره‌ڤانی پێته‌ختی ئه‌رمه‌نستان
بووین. ڕۆژێکی تووشی له‌رز و تایه‌کی زۆر ناحه‌ز هاتم و له هوتێله‌که لێیکه‌وتم
و توانستی ئه‌وه‌م نه‌بوو له‌گه‌ڵ هه‌ڤاڵه‌کانمدا بچمه سه‌ردانی ئه‌ملاو ئه‌ولا و
جێگه دێرین و شوێنه‌واران. هه‌ڤاڵانم بۆخۆیان چوون و ئه‌منیان به ته‌نێ له
ژووری هوتێلی جێهێشت. کاک تیمووری خه‌لیل،کوردێکی ئه‌وێنده‌رێ بوو، زانیبووی من نه‌خۆشم
و له ژووره‌وه جێماوم، ده‌وروبه‌ری نیوه‌ڕۆ په‌یدا بوو و گوتی:"ڕابه،
کوڕۆ ڕابه، زوو کنجێ خۆ ل به‌ر خۆ که، ئه‌ز ته ببه‌م جه‌م دختۆری". ئه‌منیش،
هه‌رچه‌ندی فره بێهێز و که‌نه‌فت بووم، لێ وه‌ک شاگردێکی گوێڕایه‌ڵ به قسه‌یم
کرد و خۆم له‌به‌رکرد و وه‌دووی که‌وتم. که له هوتێل وه‌ده‌رکه‌وتین، سواری ماشێنه‌که‌ی
بووین و به‌ره‌و نه‌خۆشخانه‌یه‌کی ئاژۆت. ده‌رکه‌ی ده‌ره‌وه و حه‌وشه‌ی نه‌خۆشخانه، که ده‌رکه‌یه‌کی
ئاسنینی قه‌به و زه‌لام بوو، هه‌ر له ده‌رکه‌ی زیندان و گرتنگه و ئۆردوگا و
کامپ و ئه‌و جۆره شتانه ده‌چوو و زه‌به‌لاحێکی ده‌رکه‌وان له‌وێ ڕاوه‌ستابوو و
ده‌بووایه ئه‌و ده‌رکه‌مان بۆ بکاته‌وه، بۆ وه‌ی وه‌ژوورکه‌وین، به‌ڵام نه‌یکرده‌وه
تا له‌ته‌ک کاک تیمووردا هه‌ندێکیان به ڕووسی قسان کرد و ئیدی ده‌رکه‌ی بۆ کردینه‌وه
و به ماشینه‌وه وه‌ژوورکه‌وتین. له ژوورێکی چاوه‌ڕوانکردندا من دانیشتم و کاک
تیمووریش هه‌ر ده‌چووه کن ئه‌م و له‌گه‌ڵ ئه‌وی دیکه‌دا قسه‌ی ده‌کرد. ئه‌و چاوه‌ڕوانی
و قسه‌کردنانه پتر له نیو سه‌عاتێکی پێ چوو. پاشان کاک تیموور گازی کردم و وێکڕا
چووینه ژوورێکه‌وه. بژیشکێکی ژنی لێ دانیشتبوو و ئێمه‌ش هه‌ریه‌که‌و له‌سه‌ر
کورسییه‌ک دانیشتین. من که زمانم نه‌ده‌زانی کاک تیموور ده‌بوو نۆره‌ی وه‌رگێڕی
کوردی و ڕووسی له‌نێوانماندا بگێڕێ. دوای هه‌ندێ پرسیار و باسکردنی ڕه‌وشی خۆم،
دوکتۆر، که به سه‌روسه‌کوت و قسه و هه‌ڵسوکه‌تێدا هیچی وای له پۆلیس جودا نه‌بوو،
دوو دانه حه‌بی بۆرڕه‌نگی، خسته ناو کاغه‌زێکی له حه‌به‌کان بۆرتره‌وه و دایه
ده‌ستمه‌وه و به جۆرێکی فه‌رمانئامێز، گوتی هه‌ر ئێستا ئه‌وانه بخۆ، ئیدی چاک
ده‌بییه‌وه. منیش گوتم کاک تیموور ئه‌وه چییه! گوتی:"ما چ دخازی ل ڤر هه‌ر
ئه‌ڤ هه‌یه و ل ڤێ ژی باشتر تونه و ئه‌ڤ ژی ده‌رمانا گش نه‌خۆشی و ده‌ردانه کو ل دنیایێ هه‌نه". گوتم جا
خۆ من بۆ خۆم حه‌بی ئالڤێدۆن (Alvedon) ی سوێدیم پێیه، هه‌ر زۆر له‌وه‌ی چاکتر و به‌هێزتر و
جێباوه‌ڕتره. کاک تیموور گوتی:"ئه‌گه‌ر تو حه‌بێ وه‌لاتی خۆ باشتر دبینی
ئیدی چما ئه‌م هاتین ڤر!". سواری ماشینه‌که بووین و ده‌بوو جارێکی
دیکه کابرای ده‌رکه‌وان ده‌رکه‌مان بۆ بکاته‌وه بۆ وه‌ی وه‌ده‌رکه‌وین. که وه‌ده‌رکه‌وتین
کاک تیموور ماشینه‌که‌ی ڕاگرت و دابه‌زی و ده‌ستی کرد به باخه‌ڵیدا و شتێکی ده‌رهێنا
و چووه کن کابرای ده‌رکه‌وان و شته‌که‌ی نێو ده‌ستی خۆی خسته نێو له‌پی ده‌رکه‌وان
و گه‌ڕایه‌وه و سواری ماشێنه‌که بووه‌وه و ئاژۆتی. منیش لێم پرسی، که ئه‌وه
چی بوو دای به‌و کابرایه. گوتی هیچ. گوتم نا به ڕاستی. گوتی:" هه‌ند په‌ره
بوو". گوتم چما. گوتی:"وه‌ی باڤۆ تو چه‌ند دپرسی، ئه‌گه‌ر ئه‌ز په‌ره نه‌ددا
وی، زلام ده‌ری ژی ژ مه ڕه ڤه نه‌دکر و ئه‌م نکاری بوو بچین هوندر". گوتم
بۆ مه‌گه‌ر ئه‌و کاری ده‌رکه‌کردنه‌وه و ده‌رکه‌داخستن نییه و مه‌گه‌ر ئێره نه‌خۆشخانه‌ی
گشتی نییه! گوتی به‌لێ. گوتم ده‌ی ئیتر چی. گوتی "کوڕۆ تو چ دبێژی، ما ل وه‌لاتێ
وه تشتی وسا نینه؟". گوتم نا به‌خوا شتی ولۆ نییه، ئه‌وه به‌رتیله به‌رتیل.
گوتی"ها هووو ما تو نزانی هوون ل وه‌لاتێ که‌پیتالیست دمینن و ئه‌م ژی ل وه‌لاتێ
سۆسیالستن، ما تو نزانی هوون پاشدا مانه پاش، هوون گه‌لکی پاشدا مانه!".
له دوا ڕۆژه‌کانمدا له
سۆڤیێت، له مۆسکۆ بووم. ئێوارانێکی هه‌ڤاڵێکی کوردی باشووری کوردستان، که له‌مێژ
بوو له‌وێ ده‌ژیا، یارمه‌تی دام له کڕینی هه‌ندێ دیاری و ورده شتدا(قۆری، سه‌ماوه‌ر،
بۆکه‌ڵه، شه‌تره‌نج، شووشه و...)و پێکه‌وه‌ش هاتینه‌وه هوتێله‌که‌ی، که منی
لێبووم. کۆمه‌ڵێک کتێبی کوردیی ئه‌و وڵاته‌شم له نووسه‌ره‌کانیانه‌وه ده‌ستکه‌وتبوو.
ئه‌و کوردانه‌ی سۆڤیێتی جاران، ماشاڵڵایان لێ بێ، نووسه‌ر و قه‌ڵه‌مبه‌ده‌ستیان گه‌ڵێک
زۆر بوون و هه‌مووشیان کتێبی چاپکراویان هه‌بوون. ده‌بوو ئه‌و شتانه‌م بپێچمه‌وه
و له پاکه‌ت و کارتۆنیان نێم، بۆ وه‌ی نه‌شکێن و نه‌دڕێن. له یه‌کێک له‌و کارگه‌رانه‌ی
نێو هوتێله‌که پرسیارمان کرد، ئه‌گه‌ر کارتۆن و پاکه‌تی لا په‌یدا ده‌بێ! گوتی
بۆتان په‌یدا ده‌که‌م. چوو و دوای ماوه‌یه‌ک هاته‌وه و یه‌ک دوو کارتۆنی خواروخێچ
و گچکه‌ی هێنا و له پێشمان داینا و له‌پی پانکرده‌وه. هاوڕێیه‌که‌م گوتی ئه‌وه
پاره‌ی ده‌وێ. منیش هه‌ندێک پاره‌م دایه. کارتۆنه‌کان به‌شی هێچیان نه‌ده‌کرد، به‌ڵام
چار نه‌بوو. پاشان ده‌بوو، ئه‌و کارتۆنانه داخه‌ین و به چه‌سپ یا به‌ن و په‌ت
بڕێک سفت بپێچرێنه‌وه. ئه‌وجا نه چه‌سپ و نه په‌تیش هه‌ن. دیسان په‌نامان بۆ
کابرای له‌مه‌ڕ خۆمان برده‌وه و داوای چه‌سپ و به‌نمان لێکرد. چوو و دواتر هاته‌وه
دوو تاڵه به‌نی گوشی له‌گه‌ڵ ده‌ستیدا هێنا داینێ و دیسان له‌پی پانکرده‌وه. له
هاوڕێیه‌که‌مم پرسی مه‌گه‌ر پاره‌مان نه‌دایه خۆ ئه‌م په‌ته‌ش به‌شێکه له پاکه‌ت
و پێچانه‌وه‌که و ده‌بوو له‌گه‌ڵ کارتۆنه‌کاندا ئه‌م په‌تانه‌شی بهێنایه!. گوتی:"به‌ڵێ،
به‌ڵام ئه‌و وا بیر ناکاته‌وه و بۆ ئه‌وه‌ی پاره‌ی ده‌ستکه‌وێ هه‌ر جارێ شتێک
بهێنێت پاره‌یه‌کت لێ وه‌رده‌گرێ". هه‌ر جاره‌ش که پاره‌که‌ی لێ وه‌رده‌گرتم،
ده‌رکه‌ی ژووره‌که‌ی داده‌خست و زۆر به بێده‌نگی و ئه‌سپایی وه‌ریده‌گرت و له به‌رکی
خۆی ده‌نا و ژووره‌که‌ی جێده‌هێشت. ئه‌و کارتۆن و په‌تانه‌ش، که به منی ده‌فرۆشتنه‌وه،
کارتۆن و په‌تی فڕێدراو و بێکه‌ڵک بوو، که ده‌بوو له‌گه‌ڵ گسکداندا تووڕ بدرێن.
چه‌ند ساڵێک دوای ئه‌وه کاک تیموور و ئه‌و
هاوڕێیه‌ی دیکه و زۆری دیکه‌ش له‌و کوردانه‌ی سۆڤیێت و کوردانی کوردستان، بۆ
خۆیان هاتن بۆ سوێد و وڵاتانی دیکه‌ی
ڕۆژاوای ئه‌وروپا و بوون به هاووڵاتی وڵاتگه‌لێکی که‌پیتالیست. گه‌نده‌ڵیی ته‌نێ
سۆڤیێت و وڵاتانی سه‌ر به سۆڤیێتی نه‌گرتبووه و ته‌نێ فه‌رمانڕه‌وا و سه‌رانی ده‌سه‌ڵاتیش
ناگرێته‌وه و هه‌ر ئه‌وان نین گه‌نده‌ڵن، گه‌نده‌ڵیی هه‌ڵسوکه‌وت، بارهێنان، په‌روه‌رده،
دید، گیان، هزر و فه‌رهه‌نگیشه و تاکه‌کانی خواره‌وه‌ی جڤاکیش ده‌گرێته‌وه و ئه‌وانیش
له کرده‌ی گه‌نده‌ڵیی به‌ده‌ر نین. ئه‌گه‌ر سۆسیالیزم خه‌ونی ڕزگارکردنی مرۆڤ بێت
له چه‌وساندنه‌وه و پردی په‌ڕینه‌وه‌ی مرۆڤ بێت بۆ یه‌کسانی و ئاسووده‌یی و
خۆشگوزه‌رانی و داد، ئه‌وا، ئه‌و سۆسیالیزمه‌ی سۆڤیێت، نه‌ک هه‌ر ئه‌و خه‌ون و
پرده نه‌بوو، به‌ڵکه کوژه‌ری ئه‌و خه‌ونه و ئازادی و هیوای مرۆڤ بوو. چه‌وتوچێڵی
و خواروخێچی و لارولوێری و ناته‌واوی و سه‌قه‌تی و گه‌نده‌ڵیی و بێفه‌ڕی ئه‌و
سۆسیالیزمه‌ی سۆڤیێت، که‌پیتالیزمی له‌به‌رچاو خه‌ڵک شیرین کرد، ده‌نا که‌پیتالیزم
هه‌رگیز به قازانجی مرۆڤ نه‌بووه و نییه و ناشبێ.
7 – 10 -
2010
Subscribe to:
Posts (Atom)